วันศุกร์ที่ 13 พฤศจิกายน 2569 เวลา 10.30 น. คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) โดยนายวสันต์ ภัยหลีกลี้ และนางสาวสุภัทรา นาคะผิว กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ แถลงข่าวเด่นประจำสัปดาห์ ครั้งที่ 38/2569 โดยมีวาระสำคัญ ดังนี้

1. กสม. ชี้โรงเรียนสังกัด สพป. ยะลา เขต 1 ไม่ต่อสัญญาจ้าง รปภ. ด้วยเหตุป่วยเป็นวัณโรคที่รักษาหายแล้ว
และไม่จ่ายเงินชดเชยเป็นการละเมิดสิทธิแรงงาน แนะหน่วยงานเกี่ยวข้องแก้ระเบียบการจ้าง

            นายวสันต์ ภัยหลีกลี้ กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ เปิดเผยว่าคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ได้รับเรื่องร้องเรียนเมื่อเดือนพฤษภาคม 2569 จากผู้ร้องรายหนึ่งซึ่งปฏิบัติงานเป็นลูกจ้างชั่วคราวตำแหน่งพนักงานรักษาความปลอดภัยของโรงเรียนคุรุชนพัฒนา จังหวัดยะลา (ผู้ถูกร้องที่ 1) สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษายะลา เขต 1 (สพป. ยะลา เขต 1) (ผู้ถูกร้องที่ 2) ต่อเนื่องมาตั้งแต่ปี 2553 รวมระยะเวลาประมาณ 14 ปี โดยทำสัญญาในรูปแบบที่เรียกว่า “สัญญาจ้างเหมาบริการ” และได้รับค่าตอบแทนจากผู้ถูกร้องที่ 2 ต่อมาในช่วงเดือนพฤษภาคม 2567 ผู้ร้องป่วยเป็นวัณโรคปอดและเข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลศูนย์ยะลา ระหว่างนั้นสัญญาจ้างครบกำหนดสิ้นเดือนมิถุนายน 2567 ผู้ถูกร้องที่ 1 ไม่ต่อสัญญาจ้างและจัดจ้างบุคคลอื่นเข้าปฏิบัติงานแทน ภายหลังแพทย์ออกใบรับรองว่าผู้ร้องพ้นระยะแพร่เชื้อและสามารถปฏิบัติงานได้ตามปกติ แต่ผู้ถูกร้องที่ 1 ไม่รับผู้ร้องกลับเข้าปฏิบัติงาน และผู้ถูกร้องทั้งสองไม่จ่ายเงินชดเชยให้แก่ผู้ร้องโดยอ้างว่าไม่มีระเบียบของทางราชการรองรับ ผู้ร้องเห็นว่าตนถูกเลิกจ้างโดยไม่เป็นธรรม จึงขอให้ตรวจสอบ     

            จากการตรวจสอบข้อเท็จจริงปรากฏว่า ผู้ร้องต้องปฏิบัติงานตั้งแต่เวลา 07.00 – 17.00 น. ทุกวันทำการ บันทึกเวลาเข้าออกด้วยการสแกนลายนิ้วมือ อยู่ภายใต้การสั่งการของผู้อำนวยการโรงเรียนและคณะครู ได้รับมอบหมายงานภารโรงและงานซ่อมบำรุงนอกเหนือจากงานรักษาความปลอดภัย และได้รับค่าตอบแทนเดือนละ 9,000 บาท ซึ่ง สพป.ยะลา เขต 1 เป็นผู้โอนเข้าบัญชี กสม. เห็นว่า ความสัมพันธ์ระหว่างผู้ร้องกับโรงเรียนมีสาระสำคัญเป็นการจ้างแรงงาน มิใช่การจ้างทำของที่มุ่งผลสำเร็จของงาน อย่างไรก็ตาม เมื่อผู้ถูกร้องที่ 1 และผู้ถูกร้องที่ 2 เป็นราชการส่วนกลางซึ่งพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 ไม่ใช้บังคับ และการจ้างในรูปแบบจ้างเหมาบริการทำให้ผู้ร้องไม่ได้รับสิทธิประโยชน์อย่างลูกจ้างของส่วนราชการ และไม่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายว่าด้วยประกันสังคมในฐานะลูกจ้าง ผู้ร้องซึ่งทำงานประจำและต่อเนื่องให้แก่หน่วยงานของรัฐมาประมาณ 14 ปี จึงไม่ได้รับความคุ้มครองใด ๆ เมื่อการทำงานสิ้นสุดลง แม้หน่วยงานจะชี้แจงว่าเป็นข้อจำกัดของประเภทงบประมาณและระเบียบพัสดุ และไม่มีเจตนากลั่นแกล้งผู้ร้อง แต่เมื่อหน่วยงานของรัฐได้รับประโยชน์จากแรงงานของผู้ร้องเยี่ยงลูกจ้าง ย่อมมีหน้าที่ต้องให้ผู้ร้องได้รับความคุ้มครองขั้นพื้นฐานที่เหมาะสม การที่โรงเรียนในฐานะผู้ว่าจ้างและผู้บังคับบัญชาการทำงาน และ สพป.ยะลา เขต 1 ในฐานะเจ้าของงบประมาณและผู้จ่ายค่าตอบแทน เลือกใช้และคงรูปแบบการจ้างดังกล่าวไว้กับงานประจำของสถานศึกษา จึงไม่สอดคล้องกับสิทธิในการทำงาน สิทธิที่จะมีสภาพการทำงานที่ยุติธรรมและน่าพึงพอใจ และสิทธิในสวัสดิการสังคม ตามกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม (ICESCR) และสิทธิที่จะได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายเท่าเทียมกันตามรัฐธรรมนูญ ในชั้นนี้จึงรับฟังได้ว่าเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชน

            ส่วนกรณีการไม่ต่อสัญญาจ้างและไม่รับผู้ร้องกลับเข้าปฏิบัติงาน กสม. เห็นว่า แม้สัญญาจ้างจะสิ้นสุดลงตามกำหนดเวลา แต่ผู้ร้องทำงานต่อเนื่องมาประมาณ 14 ปี การตัดสินใจว่าจะจัดจ้างต่อไปหรือไม่จึงมีผลโดยตรงต่อสิทธิในการทำงานของผู้ร้อง และโรงเรียนในฐานะหน่วยงานของรัฐต้องใช้ดุลพินิจโดยไม่เลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งสุขภาพ ข้อเท็จจริงปรากฏว่า ผู้อำนวยการโรงเรียนในฐานะประธานกรรมการประเมินผลระบุในแบบประเมินผลเห็นควรเลิกจ้างเพราะผลการประเมินต่ำและป่วยด้วยวัณโรค กสม. เห็นว่าแม้การป้องกันมิให้นักเรียนและบุคลากรติดเชื้อจะเป็นวัตถุประสงค์ที่ชอบธรรม แต่การที่โรงเรียนตัดสินใจโดยอาศัยการวินิจฉัยโรคเพียงอย่างเดียว ไม่ได้สอบถามแพทย์ผู้รักษา และไม่ได้พิจารณาทางเลือกอื่นที่กระทบสิทธิน้อยกว่า ทั้งเมื่อผู้ร้องนำใบรับรองแพทย์ซึ่งยืนยันว่าพ้นระยะแพร่เชื้อมาแสดง โรงเรียนก็ไม่ได้ทบทวนการตัดสินใจ ขณะที่กองวัณโรค กรมควบคุมโรค ให้ความเห็นว่า เมื่อพ้นระยะแพร่เชื้อแล้ว การป่วยเป็นวัณโรคไม่ควรเป็นข้อจำกัดในการปฏิบัติงาน ส่วนกฎ ก.ค.ศ. ว่าด้วยโรค พ.ศ. 2549 ซึ่งกำหนดให้วัณโรคในระยะติดต่อเป็นโรคต้องห้ามนั้น กฎดังกล่าวใช้กับผู้ที่จะได้รับการบรรจุและแต่งตั้งเป็นข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษาเท่านั้น และผลการประเมินที่ต่ำก็เป็นการประเมินภายหลังสัญญาสิ้นสุดในช่วงที่ผู้ร้องเจ็บป่วย จึงไม่ใช่เหตุที่แยกเป็นอิสระจากสภาพทางสุขภาพของผู้ร้อง ในชั้นนี้จึงรับฟังได้ว่า โรงเรียนเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมต่อผู้ร้องด้วยเหตุแห่งสภาพทางกายหรือสุขภาพ อันเป็นการละเมิดสิทธิมนุษยชน ส่วน สพป.ยะลา เขต 1 ผู้ถูกร้องที่ 2 ไม่ปรากฏว่ามีส่วนในการตัดสินใจไม่ต่อสัญญาด้วยเหตุแห่งสุขภาพหรือการไม่รับผู้ร้องกลับเข้าปฏิบัติงาน ในชั้นนี้ จึงยังไม่อาจรับฟังได้ว่าผู้ถูกร้องที่ 2 มีการละเมิดสิทธิมนุษยชน

            ด้วยเหตุผลดังกล่าว กสม. ในคราวประชุมด้านการคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิมนุษยชน เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 จึงมีมติให้มีข้อเสนอแนะในการป้องกันหรือแก้ไขการละเมิดสิทธิมนุษยชน รวมทั้งการเยียวยาผู้ได้รับความเสียหาย ไปยังสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ให้ร่วมกับ สพป.ยะลา เขต 1 และโรงเรียนคุรุชนพัฒนา พิจารณาให้ความช่วยเหลือเยียวยาเป็นเงินแก่ผู้ร้อง โดยคำนึงถึงระยะเวลาที่ผู้ร้องปฏิบัติงาน 14 ปี และอาจเทียบเคียงอัตราค่าชดเชยตามพระราชบัญญัติคุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 หากยังไม่มีระเบียบของทางราชการรองรับให้ สพฐ. หารือกรมบัญชีกลางเพื่อกำหนดแนวทางการจ่ายเงิน 

            นอกจากนี้ ให้โรงเรียนคุรุชนพัฒนาจัดทำหนังสือรับรองการปฏิบัติงานให้แก่ผู้ร้อง และจัดทำบันทึกแนบเอกสารที่ระบุการเจ็บป่วยของผู้ร้องว่า ผู้ร้องพ้นระยะแพร่เชื้อและสามารถทำงานได้ตามปกติตามใบรับรองแพทย์ เพื่อมิให้เป็นผลเสียแก่ผู้ร้องในการหางาน เก็บรักษาข้อมูลสุขภาพของผู้ร้องตามกฎหมายว่าด้วยการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล หากผู้ร้องประสงค์จะกลับเข้าปฏิบัติงานเมื่อมีตำแหน่งว่าง ให้พิจารณาโดยไม่นำการเจ็บป่วยที่ได้รับการรักษาแล้วมาเป็นเหตุปฏิเสธ และไม่นำกฎ ก.ค.ศ. ว่าด้วยโรค พ.ศ. 2549 มาใช้กับการจัดจ้างบุคคลซึ่งมิใช่ผู้ที่จะได้รับการบรรจุเป็นข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา รวมทั้ง ให้ สพป.ยะลา เขต 1 มีหนังสือแจ้งแนวทางแก่สถานศึกษาในสังกัด มิให้ควบคุมบังคับบัญชา ผู้รับจ้างเหมาบริการในลักษณะเดียวกับลูกจ้าง หากลักษณะงานจำเป็นต้องมีการบังคับบัญชา ให้พิจารณาจัดจ้างในรูปแบบที่ผู้ปฏิบัติงานได้รับความคุ้มครองตามกฎหมาย ห้ามนำภาวะสุขภาพที่ไม่มีผลต่อความสามารถในการปฏิบัติงานมาเป็นเหตุไม่ต่อสัญญาหรือไม่จ้างบุคคล และให้พิจารณาประสบการณ์การทำงานในตำแหน่งเดิมประกอบการกำหนดคุณสมบัติด้านวุฒิการศึกษา

            กสม. ยังมีข้อเสนอแนะด้านการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน โดยให้ สพฐ. สำรวจจำนวนและสภาพการทำงานของผู้ปฏิบัติงานรักษาความปลอดภัยและผู้ปฏิบัติงานอื่นในสถานศึกษาที่จัดจ้างในรูปแบบจ้างเหมาบริการ แต่มีลักษณะการทำงานต่อเนื่องและอยู่ภายใต้การบังคับบัญชา และจัดทำแนวทางให้บุคคลดังกล่าวได้รับความคุ้มครองอย่างเหมาะสม รวมถึงการช่วยเหลือเมื่อสิ้นสุดการจ้าง พร้อมทั้งแก้ไขปรับปรุงกฎและระเบียบ โดยให้กระทรวงการคลัง (กรมบัญชีกลาง) สำนักงบประมาณ กระทรวงศึกษาธิการ และกระทรวงแรงงาน ร่วมกันปรับปรุงหลักเกณฑ์ด้านงบประมาณและระเบียบที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้บุคคลซึ่งปฏิบัติงานให้แก่หน่วยงานของรัฐในงานที่มีลักษณะประจำ ต่อเนื่อง และอยู่ภายใต้การบังคับบัญชา ได้รับการจัดจ้างในรูปแบบที่มีความคุ้มครองไม่ต่ำกว่ามาตรฐานตามกฎหมายว่าด้วยการคุ้มครองแรงงาน และให้คณะกรรมการข้าราชการครูและบุคลากรทางการศึกษา (ก.ค.ศ.) พิจารณาทบทวนกฎ ก.ค.ศ. ว่าด้วยโรค พ.ศ. 2549 ให้สอดคล้องกับกฎ ก.พ. ว่าด้วยโรค พ.ศ. 2566 และหลักการไม่เลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งสุขภาพ

2. กสม. เสนอแก้กฎหมายสัญชาติให้สอดคล้องกับหลักการไม่เลือกปฏิบัติทางเพศ
แนะให้บุคคลต่างด้าวไม่ว่าเพศใดที่สมรสกับคนไทยขอถือสัญชาติตามคู่สมรสได้เท่าเทียมกัน

            นางสาวสุภัทรา นาคะผิว กรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ เปิดเผยว่า คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) ได้พิจารณาประเด็นร้องเรียนกรณีชายต่างด้าวสมรสกับหญิงสัญชาติไทยแต่ไม่สามารถขอถือสัญชาติไทยตามภริยาได้ ซึ่งแตกต่างจากกรณีหญิงต่างด้าวสมรสกับชายสัญชาติไทยที่สามารถขอถือสัญชาติไทยตามสามีได้ โดยเห็นว่าประเด็นนี้อาจมีปัญหาการเลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งเพศ จึงมีมติให้ศึกษาเพื่อจัดทำข้อเสนอแนะในการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน รวมตลอดทั้งการแก้ไขปรับปรุงกฎหมายให้สอดคล้องกับหลักสิทธิมนุษยชน

            เมื่อพิจารณาข้อมูล ข้อเท็จจริง บทบัญญัติของกฎหมาย หลักสิทธิมนุษยชน เอกสารวิชาการ ความเห็นของผู้ทรงคุณวุฒิและหน่วยงานของรัฐที่เกี่ยวข้องแล้ว สรุปได้ว่า หลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้มาซึ่งสัญชาติไทยของคู่สมรสของผู้มีสัญชาติไทยที่เป็นเพศชายและเพศหญิงถูกกำหนดไว้แตกต่างกัน กล่าวคือ พระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 และที่แก้ไขเพิ่มเติม บัญญัติให้หญิงต่างด้าวที่สมรสกับชายสัญชาติไทยสามารถขอถือสัญชาติไทยตามสามีได้ ส่วนกรณีชายต่างด้าวที่สมรสกับหญิงสัญชาติไทยให้ขอแปลงสัญชาติเป็นไทย โดยมาตรา 9 ของพระราชบัญญัติสัญชาติฯ กำหนดให้สิทธิหญิงต่างด้าวที่สมรสกับชายสัญชาติไทยสามารถยื่นคำขอถือสัญชาติไทยตามสามีได้ด้วยหลักเกณฑ์และเงื่อนไขที่เป็นคุณกว่ากรณีชายต่างด้าวสมรสกับหญิงสัญชาติไทย เช่น ถ้าผู้ยื่นคำขอเป็นหญิงต่างด้าวทั่วไป สามีของผู้ยื่นคำขอต้องมีรายได้ไม่ต่ำกว่า 20,000 บาทต่อเดือน ในขณะที่ผู้ขอแปลงสัญชาติเป็นไทยตามเงื่อนไขที่กฎหมายบัญญัติในมาตรา 10 มาตรา 11 และมาตรา 12 เช่น ผู้ที่สมรสกับบุคคลผู้มีสัญชาติไทย ถ้าผู้ยื่นคำขอเป็นคนต่างด้าวทั่วไป ต้องมีรายได้ไม่ต่ำกว่า 40,000 บาทต่อเดือน ตลอดจนต้องผ่านขั้นตอนการนำความกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตและการปฏิญาณตน ซึ่งเป็นหลักเกณฑ์และเงื่อนไขที่ยากกว่าและใช้ระยะเวลาดำเนินการนานกว่ากรณีหญิงต่างด้าวที่สมรสกับชายสัญชาติไทย

            กสม. พิจารณาแล้วเห็นว่า แม้ว่ารัฐจะมีอำนาจอธิปไตยในการกำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขเกี่ยวกับการได้มาซึ่งสัญชาติของบุคคล และตามอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติทางเชื้อชาติในทุกรูปแบบ (CERD) ข้อ 1 กำหนดว่าอนุสัญญานี้จะไม่ใช้กับการจำแนก การกีดกัน และการจำกัด หรือการเลือกระหว่างพลเมืองและบุคคลที่มิใช่พลเมือง และจะตีความไปในทางที่กระทบต่อบทบัญญัติกฎหมายภายในของรัฐภาคีที่เกี่ยวกับเชื้อชาติ สัญชาติ และการให้สัญชาติไม่ได้ หากบทบัญญัตินั้นมิได้เลือกปฏิบัติต่อชนเชื้อชาติหนึ่งเชื้อชาติใดโดยเฉพาะ อย่างไรก็ตาม การกำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้มาซึ่งสัญชาติของคู่สมรสเพศชายหญิงไว้แตกต่างกันอาจขัดกับหลักกฎหมายระหว่างประเทศ โดยคณะกรรมการประจำอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติต่อสตรีในทุกรูปแบบ (CEDAW) เห็นว่า ในหลายกรณีผู้หญิงไม่ได้รับอนุญาตให้ถ่ายทอดสัญชาติของตนให้แก่สามีต่างชาติ ความไม่เสมอภาคทางเพศสภาพยังคงมีอยู่ในกฎหมายสัญชาติและแนวปฏิบัติของหลายประเทศ และมีข้อเสนอแนะว่าควรทบทวนและปฏิรูปกฎหมายสัญชาติเพื่อประกันความเสมอภาคของผู้หญิงและผู้ชายเกี่ยวกับการได้มา การเปลี่ยนแปลง และการคงไว้ซึ่งสัญชาติ และเพื่อให้ผู้หญิงสามารถถ่ายทอดสัญชาติของตนให้แก่บุตรและคู่สมรสต่างชาติได้ และรัฐต้องประกันว่าอุปสรรคใด ๆ ต่อการปฏิบัติตามกฎหมายดังกล่าวจะถูกขจัด โดยในปี 2568 คณะกรรมการประจำอนุสัญญาว่าด้วยการขจัดการเลือกปฏิบัติต่อสตรีในทุกรูปแบบ ยังมีข้อห่วงใยต่อประเทศไทยเกี่ยวกับการปฏิบัติที่ไม่เท่าเทียมกันระหว่างหญิงไทยและชายไทยในการถ่ายทอดสัญชาติให้แก่คู่สมรสต่างชาติ และมีข้อเสนอแนะให้แก้ไขมาตรา 9 และมาตรา 10 แห่งพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 เพื่อรับรองสิทธิที่เท่าเทียมกันระหว่างหญิงไทยและชายไทยในการถ่ายทอดสัญชาติให้แก่คู่สมรสต่างชาติด้วย

                ดังนั้น เมื่อพิจารณาตามแนวทางของกฎหมายระหว่างประเทศและความเห็นที่กล่าวมาข้างต้นแล้ว เห็นว่า การกำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้มาซึ่งสัญชาติไทยของคู่สมรสตามพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 ที่สามารถกระทำได้เฉพาะหญิงต่างด้าวที่สมรสกับชายสัญชาติไทยเท่านั้น ส่วนกรณีชายต่างด้าวที่สมรสกับหญิงสัญชาติไทยและบุคคลหลากหลายทางเพศที่สมรสกับบุคคลที่มีเพศสรีระเดียวกัน จะไม่สามารถขอถือสัญชาติตามคู่สมรสสัญชาติไทยได้ แต่จะใช้หลักเกณฑ์และเงื่อนไขการแปลงสัญชาติซึ่งมีเงื่อนไขและขั้นตอนการดำเนินการที่ยุ่งยากมากกว่า โดยไม่ปรากฏเหตุผลที่สมเหตุสมผลจึงอาจไม่สอดคล้องกับหลักความเสมอภาคและเป็นการเลือกปฏิบัติต่อบุคคลด้วยเหตุแห่งเพศ

            กสม. ยังมีความเห็นต่อความจำเป็นของการรับรองสิทธิในการได้มาซึ่งสัญชาติไทยของคู่สมรสของผู้มีสัญชาติไทยทุกเพศให้เท่าเทียมกัน และแนวทางแก้ไขปรับปรุงกฎหมายว่าด้วยสัญชาติ สรุปว่า ในอดีตแม้ศาลรัฐธรรมนูญจะมีคำวินิจฉัยที่ 37/2546 ลงวันที่ 9 ตุลาคม 2546 ว่า บทบัญญัติมาตรา 9 แห่งพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 ที่กำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้สัญชาติไทยโดยการสมรสแตกต่างกันระหว่างชายและหญิงนั้น เป็นอำนาจอธิปไตยของรัฐและกำหนดขึ้นให้เหมาะสมกับสภาพสังคมและความมั่นคงของประเทศ ไม่เป็นการเลือกปฏิบัติและไม่ขัดกับกฎหมายระหว่างประเทศ ซึ่งคำวินิจฉัยมีผลผูกพันรัฐสภา คณะรัฐมนตรี ศาล องค์กรอิสระ และหน่วยงานของรัฐ แต่ต่อมาบริบทของสังคมเปลี่ยนแปลงไป ประเทศไทยมีการประกาศใช้พระราชบัญญัติความเท่าเทียมระหว่างเพศ พ.ศ. 2558 และพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 เมื่อเดือนมกราคม 2568 ให้บุคคลทุกเพศสามารถสมรสกันได้ ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงการให้ความสำคัญกับความเสมอภาคทางเพศและสิทธิในการสมรสและการตั้งครอบครัวโดยได้รับการรับรองจากรัฐ ด้วยเหตุนี้รัฐจึงจำเป็นต้องแก้ไขกฎหมายว่าด้วยสัญชาติเกี่ยวกับการได้มาซึ่งสัญชาติของคู่สมรสด้วยภาษาที่เป็นกลางทางเพศเพื่อให้สอดคล้องกับกฎหมายที่แก้ไขใหม่ อันอยู่บนพื้นฐานของหลักความเสมอภาคและการไม่เลือกปฏิบัติ

            ทั้งนี้ หลักเกณฑ์หรือมาตรการที่รัฐกำหนดขึ้นเพื่อใช้คัดกรองบุคคลควรประเมินจากพฤติการณ์เป็นรายกรณี ซึ่งอาจพิจารณาจากระยะเวลาการพำนักจริงในราชอาณาจักร ความสุจริตของการสมรสและระยะเวลาการอยู่ร่วมกันภายหลังสมรสเพื่อป้องกันการฉ้อฉลในการจดทะเบียนสมรส และประวัติความประพฤติที่แสดงให้เห็นถึงการกระทำที่ผ่านมา

            ด้วยเหตุผลข้างต้น กสม. ในคราวประชุมด้านการคุ้มครองและส่งเสริมสิทธิมนุษยชน เมื่อวันที่ 10 พฤศจิกายน 2569 จึงมีมติให้มีข้อเสนอแนะต่อคณะรัฐมนตรีและกระทรวงมหาดไทยเพื่อพิจารณาทบทวนและแก้ไขปรับปรุงพระราชบัญญัติสัญชาติ พ.ศ. 2508 มาตรา 9 โดยกำหนดหลักเกณฑ์และเงื่อนไขการได้มาซึ่งสัญชาติของบุคคลต่างด้าวที่สมรสกับผู้มีสัญชาติไทยในลักษณะเดียวกัน และใช้ภาษาที่เป็นกลางทางเพศซึ่งอาจใช้คำว่า “บุคคล” หรือ “คู่สมรส” เช่นเดียวกับถ้อยคำตามบทบัญญัติในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ เพื่อให้สอดคล้องกับหลักความเสมอภาคและไม่เลือกปฏิบัติด้วยเหตุแห่งเพศ ตลอดจนสภาพการณ์ในปัจจุบันที่ให้ความสำคัญกับบทบาทและความหลากหลายทางเพศ รวมถึงการอยู่ร่วมกันเป็นครอบครัวอันเป็นหน่วยพื้นฐานสำคัญของสังคม ทั้งนี้ ให้ทบทวนและแก้ไขปรับปรุงกฎกระทรวง ระเบียบ และแนวปฏิบัติที่เกี่ยวข้องกับการได้มาซึ่งสัญชาติไทยให้สอดคล้องกันด้วย

สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ

13 พฤศจิกายน 2569