“สิทธิในที่อยู่อาศัย” คือสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานที่เชื่อมโยงโดยตรงกับศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ ความเสมอภาค และการเข้าถึงโอกาสในการดำรงชีวิต โดยกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม (ICESCR) ข้อ 11 ได้รับรองสิทธิของทุกคนในมาตรฐานการครองชีพและที่อยู่อาศัยที่เพียงพอสำหรับตนเองและครอบครัว องค์การสหประชาชาติจึงกำหนดให้วันจันทร์แรกของเดือนตุลาคมของทุกปีเป็นวันที่อยู่อาศัยโลก (World Habitat Day) เพื่อย้ำเตือนว่าทุกคนต้องมีที่อยู่อาศัยที่มั่นคง ปลอดภัย ในราคาที่เข้าถึงได้ โดยเป็นหน้าที่ของรัฐที่ต้องทำให้สิทธินี้เป็นจริงและสร้างหลักประกันด้านที่อยู่อาศัยให้แก่ประชาชนทุกกลุ่ม

               สำหรับประเทศไทย แม้รัฐจะดำเนินการแก้ไขปัญหาเรื่องการเข้าถึงที่อยู่อาศัยให้แก่ผู้มีรายได้น้อยในเมืองและชนบทผ่านโครงการต่าง ๆ เช่น โครงการบ้านมั่นคง โครงการพัฒนาที่อยู่อาศัยชุมชนริมคลอง หรือโครงการแก้ไขปัญหาที่อยู่อาศัยผู้มีรายได้น้อยต่าง ๆ แต่คนจนเมืองยังเผชิญปัญหาการถูกไล่รื้อและเวนคืนที่ดินโดยไม่เป็นธรรมจากการดำเนินการของรัฐ เช่น โครงการพัฒนาขนาดใหญ่ การพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะทางราง รวมทั้งยังมีอุปสรรคในการเข้าถึงสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานในราคาที่เป็นธรรม ซึ่งที่ผ่านมามีเรื่องร้องเรียนมายังคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) เป็นระยะ

               นอกจากนี้ วิกฤตฝุ่น PM 2.5 และสภาวะอุณหภูมิที่ร้อนขึ้นยังส่งผลกระทบอย่างชัดเจนต่อคนจนเมืองโดยไม่มีระบบป้องกัน ขณะที่อุทกภัยที่เกิดขึ้นในหลายภูมิภาคของประเทศรวมทั้ง กทม.และปริมณฑลในห้วงที่ผ่านมา ยิ่งซ้ำเติมปัญหาด้านที่อยู่อาศัยที่อาจนำไปสู่การโยกย้ายถิ่นฐานและการแสวงหาที่อยู่อาศัยที่เอื้อต่อการใช้ชีวิตอย่างปลอดภัยในอนาคต โดยผู้มีรายได้น้อย กลุ่มคนจนเมืองในชุมชนแออัด ซึ่งส่วนใหญ่เป็นแรงงานนอกระบบ แรงงานข้ามชาติ แรงงานรายวันที่มีรายได้ไม่แน่นอน เป็นผู้เช่าอาศัยหรือไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่ดิน ย่อมแบกรับความเสี่ยงต่อการไร้ที่อยู่อาศัย และมีอุปสรรคในการได้รับการช่วยเหลือเยียวยาจากรัฐมากกว่าประชากรกลุ่มอื่น

                    เนื่องในวันที่อยู่อาศัยโลก ประจำปี 2569 ซึ่งตรงกับวันจันทร์ที่ 5 ตุลาคม นี้ กสม. ขอเน้นย้ำว่าคนจนเมืองมีส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจของประเทศ เช่น เป็นแรงงานทำงานในภาคบริการ และเป็นหน้าที่ของรัฐในการจัดหาและเปิดโอกาสให้ประชาชนทุกกลุ่มมีสิทธิเข้าถึงที่อยู่อาศัยที่มั่นคง ปลอดภัย ในราคาที่เป็นธรรม โดยให้ความสำคัญกับการกำหนดกฎหมาย นโยบาย และการดำเนินโครงการพัฒนาพื้นที่เมืองคำนึงถึงการมีส่วนร่วมและวิถีชีวิตวัฒนธรรมของชุมชนในพื้นที่ รวมทั้งมีมาตรการที่พร้อมรับมือต่อการเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศซึ่งส่งผลกระทบต่อความมั่นคงในที่อยู่อาศัย ทั้งนี้ เพื่อให้ประชาชนมีคุณภาพชีวิตที่ดี มีความปลอดภัยในชีวิต และมีส่วนร่วมพัฒนาประเทศให้บรรลุเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (SDGs) ได้โดยไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง

คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ

4 ตุลาคม 2569