เมื่อวันที่ 12-14 มีนาคม 2569 นายไพโรจน์  พลเพชร และนางสาวมณีรัตน์  มิตรปราสาท ที่ปรึกษาประจำคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (ที่ปรึกษาประจำ กสม.) พร้อมด้วยเจ้าหน้าที่สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (สำนักงาน กสม. พื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ) และเจ้าหน้าที่สำนักงาน กสม. ส่วนกลาง ลงพื้นที่จัดโครงการคลินิกสิทธิมนุษยชน ภายใต้ชื่อกิจกรรม “เวทีคลินิกสิทธิมนุษยชนเพื่อขับเคลื่อนการมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชนในการกำหนดเขตพื้นที่เตรียมประกาศเขตอุทยานแห่งชาติและเขตห้ามล่าสัตว์ป่า” โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อสร้างองค์ความรู้และส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนในเรื่องสิทธิมนุษยชน ตลอดจนรับฟังข้อมูลและสถานการณ์เกี่ยวกับการประกาศและการกำหนดเขตอุทยานแห่งชาติและเขตห้ามล่าสัตว์ป่าในพื้นที่อุทยานแห่งชาตินายูง-น้ำโสม (เตรียมการ) และร่วมกันออกแบบแผนการมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชนที่จะนำไปสู่การคุ้มครองสิทธิมนุษยชนในพื้นที่ รวมผู้เข้าร่วมทั้งสิ้น 250 คน โดยมีรายละเอียดในการดำเนินการดังนี้

          วันที่ 12 – 13 มีนาคม 2569 ดำเนินการจัดเวที ใน 2 พื้นที่ได้แก่ ศาลาประชาคมหมู่บ้านคอนสา-สาธร ตำบลเชียงกลม อำเภอปากชม จังหวัดเลย และศาลาประชาคมหมู่บ้านนาหลวง ตำบลคำด้วง อำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี รูปแบบกิจกรรมประกอบด้วย การบรรยาย “สิทธิมนุษยชนกับการมีส่วนร่วมของประชาชนต่อการดูแลจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม” โดยนายไพโรจน์  พลเพชร ที่ปรึกษาประจำ กสม. จากนั้นเป็นการอธิบายเพื่อทำความเข้าใจเกี่ยวกับขอบเขตพื้นที่อุทยาน สถานการณ์ปัญหาด้านที่ดินในแนวเขตพื้นที่ทับซ้อนอุทยานแห่งชาติในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยนายวิทยา  พุทธทรวง อดีตผู้ชำนาญการประจำคณะกรรมาธิการการที่ดิน ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สภาผู้แทนราษฎร) จากนั้นเป็นกิจกรรมกระบวนการแบ่งกลุ่มย่อยหารือ “การมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชนในการกำหนดเขตอุทยานแห่งชาติและเขตห้ามล่าสัตว์ป่า” เพื่อรับฟังข้อมูล สถานการณ์จากชาวบ้านและผู้นำชุมชนในพื้นที่โดยพูดคุยหารือกันใน 4 ประเด็นได้แก่ 

- ประเด็นเส้นแนวเขต พื้นที่ทับซ้อนอุทยาน ข้อพิพาทอื่นๆด้านพื้นที่

- ประเด็นวิถีชีวิตและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรป่าในพื้นที่

- ประเด็นการมีส่วนร่วมในการจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นตาม มาตรา 8 ของ พ.ร.บ.อุทยานแห่งชาติ พ.ศ. 2562 ซึ่งดำเนินการโดยอุทยาน

- ประเด็นข้อกังวลอื่น ๆ และ การวางแผนการมีส่วนร่วมในพื้นที่ต่อการจัดการทรัพยากรในอนาคต

          ในช่วงท้ายเป็นการนำเสนอผลลัพธ์จากการแบ่งกลุ่มย่อยและการเติมเต็มผลลัพธ์เพื่อให้เกิดการส่งเสริมและคุ้มครองการมีส่วนร่วมของประชาชน โดยนายสุวิทย์  กุหลาบวงศ์  นายกสมาคมส่งเสริมสิทธิมนุษยชนและสิ่งแวดล้อม และนายสันติภาพ  ศิริวัฒนไพบูลย์ อาจารย์สาขาวิชาสิ่งแวดล้อม มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี ดำเนินรายการโดย  นางสาวมณีรัตน์  มิตรปราสาท ที่ปรึกษาประจำ กสม.

          ทั้งนี้จากการแบ่งกลุ่มในพื้นที่ พบปัญหาสำคัญจากการกำหนดแนวเขตโดยอุทยานซึ่งคลาดเคลื่อนจากพิกัดจริงและทับซ้อนพื้นที่ทำกินในบางส่วน ส่งผลให้ประชาชนเกิดความไม่มั่นใจในที่ดินทำกิน และกังวลในเรื่องการถูกดำเนินคดี จึงขาดการมีส่วนร่วมในการกำหนดแนวเขต ในขณะที่ผลกระทบด้านการสูญเสียวิถีชีวิตดั้งเดิมในการหาของป่า ซึ่งวิถีดังกล่าวยังคงมีความจำเป็นเพื่อการยังชีพและการใช้ในวิถีประเพณีและงานบุญซึ่งมีต่อเนื่องตลอดทั้งปี รวมถึงการใช้ทรัพยากรในการซ่อมแซมที่อยู่อาศัย และการเสียสิทธิในบริการสาธารณูปโภคพื้นฐาน เนื่องจากการขาดเอกสารสิทธิในที่ดินทำกิน อีกทั้งกระบวนการรับฟังความคิดเห็นที่ผ่านมา ถูกมองว่าเป็นการสื่อสารทางเดียวและใช้ภาษาทางราชการที่ซับซ้อน ดังนั้นเพื่อปลดล็อกความขัดแย้ง จึงมีข้อเสนอเร่งด่วนให้ ระงับการกำหนดแนวเขตฝ่ายเดียว และเริ่มกระบวนการ "เดินรังวัดร่วมกัน " (ชาวบ้าน อุทยานฯ ฝ่ายปกครอง และคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ) เพื่อกันพื้นที่ทำกินให้ชัดเจน พร้อมผลักดันแนวทาง "การจัดการป่าร่วมกัน" (Co-Management) ผ่านกติกาชุมชนและการรับรองสิทธิป่าชุมชน เพื่อเปลี่ยนความขัดแย้งให้เป็นการอนุรักษ์ที่คนและป่าสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างยั่งยืน ทั้งนี้ หลังจากการจัดกิจกรรมแล้วเสร็จคณะได้เดินทางเข้าพบหน่วยงานราชการและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่ ณ ห้องประชุมที่ว่าการอำเภอปากชม จังหวัดเลย และที่ว่าการอำเภอบ้านผือ จังหวัดอุดรธานี เพื่อรับฟังข้อมูลสถานการณ์การดำเนินการที่เกี่ยวข้องจากทุกภาคส่วนอย่างรอบด้าน

          จากนั้นในวันที่ 14 มีนาคม 2569 สำนักงาน กสม. จัดเวที ณ ที่ทำการอุทยานแห่งชาติ นายูง น้ำโสม (เตรียมการ) อำเภอนายูง จังหวัดอุดรธานี เพื่อนำเสนอผลลัพธ์และข้อเสนอแนะจากกระบวนการให้ทีมเจ้าหน้าที่อุทยาน นำโดย นายโกสินทร์  ชาญสุข พร้อมทั้งรับฟังสถานการณ์การดำเนินงานที่ผ่านมา โดยมีการแลกเปลี่ยนประเด็นปัญหา ด้านข้อมูล ปัญหาจากการทำงานของเจ้าหน้าที่เพื่อนำไปสู่การวางแผนร่วมกันเพื่อให้เกิดการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนทั้งในมิติการปฏิบัติงานและสิทธิของประชาชนและชุมชนในการมีส่วนร่วมในการจัดการฐานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในพื้นที่

          ทั้งนี้ ในแผนการดำเนินงานต่อไป สำนักงาน กสม. พื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จะเตรียมดำเนินการอบรมเชิงปฏิบัติการด้านสิทธิมนุษยชนและการมีส่วนร่วมให้แก่เจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติ นายูง น้ำโสม (เตรียมการ) ภายใต้โครงการคลินิกสิทธิมนุษยชน เพื่อเตรียมความพร้อมให้เจ้าหน้าที่สำหรับการทำงานในประเด็นการมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชนในการกำหนดเขตพื้นที่เตรียมประกาศเขตอุทยานแห่งชาติและเขตห้ามล่าสัตว์ป่า ซึ่งจะนำไปสู่การแก้ไขปัญหาความขัดแย้งและการหาทางออกร่วมกันเพื่อให้เกิดผลลัพธ์อย่างยั่งยืนทั้งการอนุรักษ์ ป่าไม้สิ่งแวดล้อม และการแก้ปัญหาสิทธิในที่ดินทำกินและวิถีชีวิตดั้งเดิมของผู้คนในพื้นที่ต่อไป